γράφει ο Δημήτρης Μερκούρης
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πέρασε στην αιωνιότητα, αφήνοντας πίσω της ένα τεράστιο πνευματικό αποτύπωμα. Η σκέψη της, οι προβληματισμοί της και η ακατάπαυστη αγωνία της για την ιστορική αυτογνωσία του ελληνισμού θα συνεχίσουν να μας συνοδεύουν — τόσο εμάς όσο και τις επόμενες γενιές.
Με βαθιά γνώση της Ιστορίας και σπάνια πνευματική διαύγεια, επιχείρησε να γεφυρώσει την ελληνική κλασική κοσμοαντίληψη με τη ρωμιοσύνη — ένα εγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο, ίσως και εγγενώς αντιφατικό, αφού η φιλοσοφική και ιδεολογική πρόσληψη του θείου στον αρχαίο ελληνικό κόσμο υπήρξε εκ διαμέτρου αντίθετη από τη θεολογική σύλληψη του θείου στο βυζαντινό κοσμοείδωλο. Ωστόσο, ανέδειξε με οξυδέρκεια τόσο τη συνέχεια όσο και τις μεγάλες τομές του ελληνικού πολιτισμού μέσα στον χρόνο.
Με λόγο νηφάλιο, αιχμηρό και συχνά χαμογελαστό, δεν δίστασε να επισημάνει αδυναμίες, λάθη και ιστορικές αγκυλώσεις, ακόμη κι όταν αυτά άγγιζαν ευαίσθητα και φορτισμένα ζητήματα.
Κεντρικός άξονας της κριτικής της υπήρξε το γεγονός ότι η Ελλάδα δεν βίωσε έναν πλήρη Διαφωτισμό, αντίστοιχο με εκείνον της Δυτικής Ευρώπης, και ότι σημαντικό ρόλο σε αυτή την ιστορική υστέρηση διαδραμάτισε η στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Στη Δυτική Ευρώπη, ο Διαφωτισμός επέφερε μια ριζική μεταβολή στον τρόπο σκέψης, θεμελιώνοντας:
την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης,
την ανάπτυξη της επιστημονικής μεθόδου,
την αμφισβήτηση της αυθεντίας,
και τον σταδιακό διαχωρισμό κράτους και Εκκλησίας.
Αντίθετα, στον ελλαδικό χώρο, η Εκκλησία ανέλαβε τον ρόλο του θεματοφύλακα της γλώσσας, της πίστης και της εθνικής ταυτότητας. Η συμβολή αυτή υπήρξε καθοριστική για τη διατήρηση της ελληνικότητας. Ωστόσο, ταυτόχρονα, στάθηκε συχνά επιφυλακτική, αν όχι αρνητική, απέναντι στις νέες ιδέες του Διαφωτισμού.
Κατά την Αρβελέρ, η υπερβολική έμφαση στη διατήρηση της παράδοσης τέθηκε πολλές φορές εις βάρος της κριτικής σκέψης και της επιστημονικής προόδου, με αποτέλεσμα η ελληνική κοινωνία να εισέλθει καθυστερημένα στη νεωτερικότητα. Η καθυστέρηση αυτή άφησε βαθιά ίχνη στη θεσμική, πολιτική και κοινωνική συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους.
Η κριτική της δεν υπήρξε ποτέ απλοϊκή ή μηδενιστική. Αντιθέτως, αναγνώριζε πλήρως τη σύνθετη και αντιφατική ιστορική διαδρομή της Εκκλησίας: σε συνθήκες δύσκολες προστάτευσε τη γλώσσα, τη μνήμη και τη συλλογική ταυτότητα όμως μακροπρόθεσμα αναχαίτισε την πνευματική χειραφέτηση και τον εκσυγχρονισμό.
Το έργο και η σκέψη της Αρβελέρ δεν στοχεύουν στην καταδίκη, αλλά στην αυτογνωσία. Μας καλούν να κατανοήσουμε τις ιστορικές μας διαδρομές, να αναγνωρίσουμε τα λάθη, να υπερβούμε τις αγκυλώσεις και να οικοδομήσουμε ένα μέλλον βασισμένο στη γνώση, την κριτική σκέψη και την πνευματική ελευθερία.
Αιωνία της η μνήμη.
Το πνεύμα της ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΛΛΗΝΙΔΑΣ θα συνεχίσει να φωτίζει τον δημόσιο διάλογο και να μας υπενθυμίζει ότι η Ιστορία δεν είναι απλώς παρελθόν — είναι εργαλείο αυτογνωσίας και ευθύνης.
