του Δημήτρη Μερκούρη
Λίγα χιλιόμετρα ανατολικά της Αλεξανδρούπολης βρίσκεται ένας τόπος βαθιά παραμελημένος: ο αρχαιολογικός χώρος της Τραϊανούπολης και τα περίφημα ιαματικά του λουτρά. Πρόκειται για ένα μνημειακό σύνολο που θα μπορούσε να αποτελεί σημείο αναφοράς για τον πολιτιστικό και θεραπευτικό τουρισμό της περιοχής. Αντ’ αυτού, η σημερινή εικόνα προκαλεί θλίψη και οργή. Οι δύο θολωτοί λουτρώνες του 16ου αιώνα, έργο του Μεγάλου Βεζίρη Κοτζά Νταβούτ Πασά, στέκουν έρμαια της φθοράς, ενώ η παρακείμενη «Χάνα» του 14ου αιώνα —ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα χάνια των Βαλκανίων— παραμένει βαριά τραυματισμένη. Οι φωτογραφίες αποτυπώνουν αδιάψευστα το μέγεθος της καταστροφής.
Κι όμως, αυτός ο τόπος υπήρξε κάποτε ζωντανό κέντρο ευεξίας και συναναστροφής. Ο Χιμπρή Εφέντης αναφέρει ότι τα καλοκαίρια οι κάτοικοι της Αδριανούπολης συνέρρεαν εδώ με εκατοντάδες άμαξες, ενώ η οθωμανική επετηρίδα (Σαλναμέ) του 1892/93, καθώς και ο Χαζήμ Μπέης, επιβεβαιώνουν πως τα λουτρά προσέλκυαν χιλιάδες επισκέπτες ετησίως. Σήμερα, αντί για σεβασμό και ανάδειξη, κυριαρχεί η απόλυτη απαξίωση.
Η αντίφαση της πολιτείας είναι εξόφθαλμη: η ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού περιόδευσε πρόσφατα στον Έβρο προβάλλοντας άλλα μνημεία, την ώρα που ο Δήμος Αλεξανδρούπολης ανακοίνωσε κονδύλι 700.000 ευρώ για το σύγχρονο υδροθεραπευτήριο — αμφότεροι προσπερνώντας τα ιστορικά κτίσματα που καταρρέουν δίπλα τους.
Η σύγκριση με άλλες περιοχές είναι αποκαλυπτική. Στη Θεσσαλονίκη το Μπέη Χαμάμ αποκαταστάθηκε υποδειγματικά ως χώρος πολιτισμού, στη Λευκωσία τα Λουτρά Ομεριέ συνεχίζουν να λειτουργούν ως αυθεντικό χαμάμ, στη Βουδαπέστη τα ιστορικά Λουτρά Rudas συνδυάζουν το οθωμανικό παρελθόν με ένα σύγχρονο σπα, στο Golubac της Σερβίας το λουτρό αναστηλώθηκε ως πόλος έλξης, και στη Βουλγαρία το λουτρό του Σουλεϊμάν έγινε επισκέψιμο μουσείο. Όλοι οι γείτονές μας βρήκαν τρόπο να μετατρέψουν την κληρονομιά τους σε ζωντανό πλούτο.
Εμείς; ….Το πρόβλημα είναι βαθύτερο: είναι ζήτημα πολιτισμικής παιδείας, ιστορικής συνείδησης και οράματος. Για να αναγνωρίσεις την αξία μιας ιστορικής πέτρας και να σχεδιάσεις ένα βιώσιμο μέλλον, χρειάζεται παιδεία που δεν ξεχωρίζει τα μνημεία με παρωπίδες και ηγεσία με πραγματικό αναπτυξιακό όραμα.
