ΕΛΛΑΔΑ

Από τα «Ευαγγελικά» στο Πολυτεχνείο και τις προκλήσεις του αύριο: Οι μεγάλες εκπαιδευτικές εξεγέρσεις που σημάδεψαν την Ελλάδα

Share
910382500_3048116022199609_3019181240544619475_n
Share

του Δημήτρη Μερκούρη

Κάθε Νοέμβρη, η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου επαναφέρει στη συλλογική μνήμη τη δύναμη της νεολαίας και του λαού απέναντι στον αυταρχισμό — είτε αυτός εκφράζεται από στρατιωτικές δικτατορίες είτε από την εκκλησιαστική, πολιτική και οικονομική ελίτ. Η ιστορία του ελληνικού φοιτητικού και μαθητικού κινήματος, ωστόσο, δεν ξεκινά ούτε τελειώνει τον Νοέμβριο του 1973. Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι αίθουσες των πανεπιστημίων και των σχολείων αποτέλεσαν το θερμοκήπιο κοινωνικών ζυμώσεων και μεγάλων εξεγέρσεων που άλλαξαν τον ρου της ελληνικής πολιτικής ζωής.

Αν, μάλιστα, αντιπαραβάλουμε την πρώτη μεγάλη φοιτητική εξέγερση του 20ού αιώνα (τα «Ευαγγελικά» του 1901) με την κορυφαία στιγμή του Πολυτεχνείου (1973), έρχονται στο φως δύο βαθιές ιστορικές αντιφάσεις που αποτυπώνουν την εντυπωσιακή εξέλιξη του νεανικού κινήματος μέσα στον χρόνο.

Πολύ πριν οι φοιτητές ταυτιστούν με τα προοδευτικά αιτήματα, η πρώτη τους εξέγερση είχε αυστηρά συντηρητικό και αντιδραστικό πρόσημο. Τον Νοέμβριο του 1901, στα περίφημα «Ευαγγελικά», η δημοσίευση της μετάφρασης του Ευαγγελίου στη δημοτική γλώσσα προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων. Οι φοιτητές κατέλαβαν το Πανεπιστήμιο Αθηνών και βγήκαν στους δρόμους υπερασπιζόμενοι το πρωτότυπο κείμενο και ταυτιζόμενοι πλήρως με την επίσημη Εκκλησία και τα συντηρητικά κέντρα της εποχής. Εδώ κρύβεται και μια βαθιά ιστορική ειρωνεία: υπερασπίζονταν φανατικά την Ελληνιστική Κοινή ως την «απόλυτη» ιερή γλώσσα, ενώ τον 1ο αιώνα μ.Χ. αυτή ακριβώς αποτελούσε την απλή, «λαϊκή» γλώσσα της εποχής. Στον απόλυτο αντίποδα, στη μεταπολεμική Ελλάδα, η νεολαία άλλαξε ριζικά προσανατολισμό. Από τους αγώνες του 1961–1963 για το «1-1-4» (υπεράσπιση του Συντάγματος) και το «15% για την Παιδεία», φτάσαμε στο 1973, όπου το φοιτητικό κίνημα έγινε η κατεξοχήν προοδευτική, δημοκρατική δύναμη ανατροπής, συγκρουόμενο μετωπικά με τον πιο ακραίο αυταρχισμό: τη δικτατορία των συνταγματαρχών.

Η σύγκρουση στα «Ευαγγελικά» του 1901 έκρυβε ισχυρούς μηχανισμούς κοινωνικού αποκλεισμού. Η καθαρεύουσα λειτουργούσε ως ένας άτυπος «φράχτης» που διασφάλιζε το μονοπώλιο της εξουσίας για την ελίτ και τους φοιτητές, οι οποίοι προέρχονταν σχεδόν αποκλειστικά από εύπορα στρώματα. Απορρίπτοντας τη δημοτική, συντηρούσαν τον αποκλεισμό της συντριπτικής πλειονότητας του λαού (αγροτών, εργατών, γυναικών) που αδυνατούσε να κατανοήσει τα ιερά κείμενα και τους νόμους. Αντίθετα, το 1973, αυτός ο ταξικός φράχτης γκρεμίστηκε συθέμελα. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν ήταν μια κλειστή, ελιτίστικη υπόθεση, αλλά η απόλυτη έκφραση λαϊκής ενότητας. Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» ένωσε τους φοιτητές με τους εργάτες και τους απλούς πολίτες, μετατρέποντας το Πολυτεχνείο στο διαχρονικό σύμβολο του κοινού, ταξικού και αντιδικτατορικού αγώνα.

Αυτή η παρακαταθήκη του Πολυτεχνείου καθόρισε τις δεκαετίες που ακολούθησαν, με το εκπαιδευτικό τοπίο να μετατρέπεται στο κατεξοχήν πεδίο υπεράσπισης των δημόσιων αγαθών. Από το πρωτοφανές κύμα καταλήψεων του 1990–1991 ενάντια στον νόμο Κοντογιαννόπουλου (που στιγματίστηκε από τη δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα), μέχρι τον μεγάλο αγώνα του 2006–2007, όπου δεκάδες χιλιάδες φοιτητές πέτυχαν να παγώσουν την αναθεώρηση του Άρθρου 16 για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, η νεολαία δήλωνε πάντα «παρών».

Στη σύγχρονη εποχή, ο παλμός παραμένει ζωντανός. Στην Ελλάδα, το κίνημα επανήλθε δυναμικά ενάντια στην ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων, ενώ η αυθόρμητη, μαζική συμμετοχή της νεολαίας σε ευρύτερα κοινωνικά αιτήματα δικαιοσύνης (όπως οι διαδηλώσεις για την τραγωδία των Τεμπών) αποδεικνύει πως η ακρίβεια, το κόστος φοιτητικής στέγης και η επαγγελματική αβεβαιότητα αποτελούν πλέον κεντρικά ζητήματα. Αντίστοιχα, στην Ευρώπη (από τη Σορβόννη μέχρι το LSE), οι φοιτητές ξεπερνούν τα ακαδημαϊκά όρια, αντιδρούν στην εμπορευματοποίηση της γνώσης και συνδέουν την εκπαίδευση με την κλιματική κρίση και την επιβίωση του πλανήτη.

Καθώς βαδίζουμε βαθύτερα στον 21ο αιώνα, τα αιτήματα των επόμενων μεγάλων κινημάτων διαγράφονται γύρω από τρεις κρίσιμους άξονες: την ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, τις οξυμένες κοινωνικές εκπαιδευτικές ανισότητες, και τον υπό διαμόρφωση νέο ιδεολογικό πλαισίου που καλείτε να διαχειριστεί την ανθρώπινη ύπαρξη.

Το διαχρονικό «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» μεταφράζεται σήμερα στο «Αξιοπρεπής Διαβίωση – Δημόσια Ποιοτική Εκπαίδευση – Ειρηνικό και Βιώσιμο Μέλλον». Άλλωστε, η ιστορία δεν γράφεται από εκείνους που συμβιβάζονται σιωπηλά με την καθεστηκυία τάξη, αλλά από τη φωνή της διεκδίκησης και της αμφισβήτησης. Η κοινωνική πρόοδος δεν έρχεται από τους βολικά «αισιόδοξους» συντηρητικούς που επωφελούνται από το υπάρχον σύστημα και αναπαύονται στα προνόμιά τους. Η αλλαγή γεννιέται από την ανησυχία των προοδευτικών — αυτών των δήθεν «μίζερων και μεμψιμοιρούντων» που αρνούνται να κλείσουν τα μάτια στην αδικία. Γιατί το αύριο θα κριθεί, για ακόμη μια φορά, από τους νέους που οραματίζονται έναν καλύτερο κόσμο.

Share

© E-GATA.GR 2025 ALL RIGHTS RESERVED | A DIGITAL CREATION BY Zisoglou Saki