Στο συλλογικό μας ασυνείδητο, η ιστορία του ελληνικού χώρου κάνει συχνά ένα τεράστιο, βολικό άλμα: από τα λευκά μάρμαρα της αρχαιότητας, περνάμε στο ένδοξο Βυζάντιο και μετά καταλήγουμε στην Τουρκοκρατία. Η αλήθεια, όμως, είναι πολύ πιο σκοτεινή. Η ελληνική χερσόνησος υπήρξε ένα σταυροδρόμι που ποδοπατήθηκε, λεηλατήθηκε και διοικήθηκε από δεκάδες ξένους δυνάστες.
Έχουμε την τάση να ωραιοποιούμε ορισμένες περιόδους ή να ενσωματώνουμε άλλες στην εθνική μας αφήγηση, διαγράφοντας τις καταστροφές που έφεραν. Ας δούμε 6 κατακτητές που άφησαν ανεξίτηλο (και συχνά αιματηρό) σημάδι στην Ελλάδα, με βάση τις ιστορικές πηγές.
1. Οι Ρωμαίοι: Η ψευδαίσθηση της «πολιτισμένης» κατάκτησης
Έχουμε ωραιοποιήσει τη ρωμαϊκή κατάκτηση, βασιζόμενοι στη ρήση του Οράτιου: «Η κατακτημένη Ελλάδα κατέκτησε τον άγριο νικητή της» (Graecia capta ferum victorem cepit). Η αλήθεια όμως είναι ότι η ρωμαϊκή μπότα υπήρξε αμείλικτη.
Το 146 π.Χ., ο Ρωμαίος ύπατος Λεύκιος Μόμμιος ισοπέδωσε κυριολεκτικά την Κόρινθο. Έσφαξε τους άνδρες, πούλησε τα γυναικόπαιδα ως σκλάβους και μετέφερε τα αμύθητα έργα τέχνης στη Ρώμη. Λίγες δεκαετίες αργότερα (86 π.Χ.), ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας πολιόρκησε και κατέλαβε την Αθήνα.
Ο Πλούταρχος στο έργο του «Βίοι Παράλληλοι» περιγράφει μια σφαγή άνευ προηγουμένου στην Αθήνα. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το αίμα των σφαγιασθέντων Αθηναίων γέμισε την περιοχή του Κεραμεικού, ξεχείλισε από την πύλη του Διπύλου και έβαψε κόκκινα τα προάστια.
2. Το πρώιμο Βυζάντιο: Όταν το «Έλληνας» σήμαινε εχθρός
Σήμερα θεωρούμε το Βυζάντιο αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής ιστορίας. Όμως, για αιώνες, η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία συμπεριφέρθηκε στον ελλαδικό χώρο ως σκληρός δυνάστης. Το κράτος ήταν ρωμαϊκό και χριστιανικό, και η λέξη «Έλληνας» ταυτιζόταν με τον ειδωλολάτρη, τον περιθωριακό.
Οι αυτοκράτορες επέβαλαν εξοντωτική φορολογία στις ελλαδικές επαρχίες, ενώ οργανώθηκαν συστηματικές καταστροφές αρχαίων ναών και μνημείων για να χτιστούν εκκλησίες. Το αποκορύφωμα ήρθε το 529 μ.Χ. από τον Ιουστινιανό, ο οποίος έκλεισε βίαια τη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών (την Ακαδημία του Πλάτωνα), σβήνοντας οριστικά το πνευματικό φως της πόλης.
Για την αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, τα πραγματικά σύνορα που έπρεπε να προστατευτούν με κάθε κόστος ήταν ανατολικά (απέναντι στους Πέρσες και αργότερα στους Άραβες) και βόρεια (στον Δούναβη). Η νότια Βαλκανική και η Ελλάδα αφέθηκαν στη μοίρα τους, μετατρεπόμενες σε έναν τεράστιο γεωγραφικό «κυματοθραύστη» βαρβαρικών επιδρομών.
Ο ιστορικός Ζώσιμος (στο έργο του «Νέα Ιστορία») περιγράφει με οργή την εισβολή των Βησιγότθων του Αλάριχου το 396 μ.Χ. Ο στρατός της Κωνσταντινούπολης, υπό τον ύπατο Ρουφίνο, ουσιαστικά άφησε το πέρασμα των Θερμοπυλών αφύλακτο. Οι Γότθοι κατέβηκαν ανενόχλητοι, ισοπέδωσαν τη Βοιωτία, λεηλάτησαν την Αθήνα, έκαψαν την Ελευσίνα (βάζοντας οριστικό τέλος στα Ελευσίνια Μυστήρια) και ρήμαξαν την Πελοπόννησο. Η κεντρική διοίκηση αδιαφόρησε πλήρως, θεωρώντας τις ελλαδικές πόλεις αναλώσιμες, εφόσον η ίδια η Κωνσταντινούπολη δεν διέτρεχε κίνδυνο. Το ίδιο μοτίβο εγκατάλειψης επαναλήφθηκε αιώνες αργότερα με τις μαζικές καθόδους Σλάβων και Αβάρων.
3. Οι Φράγκοι (Σταυροφόροι): Η διανομή των ιματίων
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν έγινε πρώτη φορά το 1453 από τους Οθωμανούς, αλλά το 1204 από τους Δυτικούς Σταυροφόρους (4η Σταυροφορία). Μετά την άλωση, οι Φράγκοι διαμέλισαν τον ελλαδικό χώρο.
Δημιούργησαν φεουδαρχικά κρατίδια (Πριγκιπάτο της Αχαΐας, Δουκάτο των Αθηνών) και αντιμετώπισαν τον ντόπιο πληθυσμό ως δουλοπάροικους (τους λεγόμενους «βιλλάνους»). Η Ορθόδοξη Εκκλησία υποτάχθηκε στον Πάπα, και ο ελλαδικός χώρος βυθίστηκε στον Μεσαίωνα της Δύσης.
Ο Βυζαντινός ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης περιγράφει με συγκλονιστικές λεπτομέρειες τη βαρβαρότητα, τις λεηλασίες και τους βιασμούς των “ιπποτών” του Χριστού, τονίζοντας ότι «ούτε οι Σαρακηνοί (Άραβες) δεν θα έκαναν τέτοια αίσχη».
4. Οι Καταλανοί (Ισπανοί): Ο τρόμος της Αθήνας
Μια από τις πιο άγνωστες σελίδες της ελληνικής ιστορίας είναι η ισπανική κυριαρχία. Το 1311, η «Καταλανική Εταιρεία», ένα αδίστακτο σώμα Ισπανών μισθοφόρων, συνέτριψε τους Φράγκους στη Μάχη του Αλμυρού και κατέλαβε το Δουκάτο των Αθηνών.
Οι Καταλανοί κυβέρνησαν την Αθήνα και τη Βοιωτία για 77 χρόνια. Η εξουσία τους ήταν τόσο βάναυση και ληστρική, που η φράση «είσαι Καταλανός» παρέμεινε ως βρισιά σε περιοχές της Ελλάδας (π.χ. στην Εύβοια και την Πελοπόννησο) μέχρι και τον 20ό αιώνα, υποδηλώνοντας τον άγριο και αδίστακτο άνθρωπο.
Αν και ο Καταλανός χρονικογράφος Ραμόν Μουντανέρ περιγράφει τα γεγονότα ως θρίαμβο, τα επίσημα έγγραφα της εποχής και οι επιστολές του Πάπα της Ρώμης τους χαρακτηρίζουν επανειλημμένα ως αφορισμένους σφετεριστές και ληστές.
5. Οι Βενετοί: Οικονομική αφαίμαξη και ο βομβαρδισμός του Παρθενώνα
Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας κατείχε για αιώνες την Κρήτη, τα Επτάνησα και την Πελοπόννησο (Βασίλειο του Μορέως). Ενώ άφησαν πίσω τους υπέροχα κάστρα και ενσωματώθηκαν πολιτισμικά (ιδίως στην Κρήτη, πυροδοτώντας την Κρητική Αναγέννηση), η διοίκησή τους ήταν αυστηρά ταξική και στυγνά εκμεταλλευτική οικονομικά.
Το μεγαλύτερο «έγκλημα» όμως των Βενετών στον ελλαδικό χώρο έγινε το 1687. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αθήνας από τους Οθωμανούς, ο Ενετός ναύαρχος Φραντσέσκο Μοροζίνι βομβάρδισε σκόπιμα την Ακρόπολη, γνωρίζοντας ότι οι Οθωμανοί είχαν αποθηκεύσει εκεί πυρίτιδα.
Το αποτέλεσμα ήταν η ανατίναξη του Παρθενώνα. Τα ημερολόγια των Ενετών αξιωματικών, όπως του Σουηδού μισθοφόρου Κένιγκσμαρκ, επιβεβαιώνουν ότι η καταστροφή του σπουδαιότερου μνημείου της αρχαιότητας δεν ήταν «ατύχημα», αλλά τακτική πολέμου.
6. Οι Νορμανδοί: Η σφαγή της Θεσσαλονίκης
Πριν τους Φράγκους, τον 12ο αιώνα, οι Νορμανδοί της Σικελίας ρήμαξαν την Ελλάδα. Το 1147 λεηλάτησαν την Κόρινθο και τη Θήβα, αρπάζοντας τους φημισμένους Έλληνες μεταξουργούς και μεταφέροντάς τους στη Σικελία, καταστρέφοντας έτσι την τοπική βιοτεχνία.
Το χειρότερο χτύπημα ήρθε το 1185, όταν πολιόρκησαν και κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, προχωρώντας σε μια ανείπωτη σφαγή του πληθυσμού.
Τι λένε οι πηγές: Ο Μητροπολίτης της πόλης, Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, στο χρονικό του («Συγγραφή της αλώσεως της Θεσσαλονίκης»), καταγράφει με φρικτές λεπτομέρειες τη μανία των Νορμανδών: περιγράφει πώς έσφαζαν ανθρώπους μέσα στις εκκλησίες, βεβήλωναν τα ιερά σύμβολα και πωλούσαν χιλιάδες πολίτες στα σκλαβοπάζαρα.
