του Δημήτρη Μερκούρη
Ο Έβρος δεν χρειάζεται άλλες διαπιστώσεις για το δημογραφικό. Χρειάζεται αποφάσεις. Γιατί οι αριθμοί πλέον δεν αφήνουν περιθώριο για ωραιοποιήσεις.
Στην απογραφή του 2021, ο μόνιμος πληθυσμός του Έβρου ήταν 133.802 κάτοικοι. Και η δημογραφική εικόνα δεν είναι απλώς μια στατιστική υποχώρηση. Είναι μια πραγματικότητα που φαίνεται καθημερινά στα χωριά, στις γειτονιές και, πάνω απ’ όλα, στα σχολεία.
Το 2023 στον Έβρο καταγράφηκαν μόλις 796 γεννήσεις, όταν οι θάνατοι έφτασαν τους 1.960. Δηλαδή, μέσα σε έναν μόνο χρόνο, ο φυσικός πληθυσμός μειώθηκε κατά 1.164 ανθρώπους. Για κάθε παιδί που γεννήθηκε, αντιστοιχούσαν περίπου δυόμισι θάνατοι.
Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι γεννιούνται λιγότερα παιδιά. Είναι ότι φεύγουν και οι άνθρωποι που βρίσκονται στις ηλικίες που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν οικογένεια και να στηρίξουν την τοπική οικονομία.
Η εικόνα της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης στην απογραφή του 2021 είναι χαρακτηριστική: ο πληθυσμός ηλικίας 20-29 ετών μειώθηκε κατά 23,9% σε σχέση με το 2011, ενώ η ηλικιακή ομάδα 30-39 ετών μειώθηκε κατά 24%. Την ίδια περίοδο οι άνω των 80 ετών αυξήθηκαν κατά 38,6%. Αυτοί οι αριθμοί εξηγούν και κάτι που βλέπουμε πλέον μπροστά μας: τα σχολεία κλείνουν επειδή δεν υπάρχουν παιδιά. Το γεγονός ότι 11 σχολεία στον Έβρο έκλεισαν, αποτελεί την πιο ηχηρή και θλιβερή επιβεβαίωση αυτής της πραγματικότητας.
Και όταν κλείνει ένα σχολείο σε ένα χωριό, δεν κλείνει απλώς μια εκπαιδευτική μονάδα. Κλείνει ένα κομμάτι της ίδιας της ζωής του χωριού. Είναι ένα ακόμη μήνυμα προς τους νέους γονείς ότι οι συνθήκες για να μεγαλώσουν τα παιδιά τους εκεί γίνονται δυσκολότερες.
Κι εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Την ώρα που ο Έβρος χάνει παιδιά, η πολιτεία συζητά τη μετατροπή ανενεργών σχολικών κτιρίων σε μουσεία. Το νέο Δίκτυο Αγροτικών Μουσείων Έβρου, που ανακοίνωσε το Υπουργείο Πολιτισμού σε συνεργασία με το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, είναι ως ιδέα απολύτως θεμιτό. Η παράδοση του Έβρου πρέπει να καταγραφεί και να διασωθεί.
Όμως οι δύο πρώτοι πυρήνες του δικτύου προβλέπεται να δημιουργηθούν σε σχολεία –που δεν ξέρω αν λειτουργούν ή θα κλείσουν του χρόνου– στην Καρωτή Διδυμοτείχου και στην Πτελέα Ορεστιάδας. Και εδώ γεννιέται ένα απλό ερώτημα: τι θέλουμε τελικά να σώσουμε; Μόνο τα κτίρια και τη μνήμη ενός τόπου ή και τον ίδιο τον τόπο;
Γιατί ένα μουσείο μπορεί να διασώσει την ιστορία ενός χωριού. Δεν μπορεί όμως από μόνο του να κρατήσει ζωντανό το χωριό. Δεν είναι λάθος να δημιουργούνται μουσεία. Λάθος θα ήταν να τα θεωρήσουμε αναπτυξιακή πολιτική. Ο Έβρος δεν χρειάζεται να γίνει ένα μουσείο της δημογραφικής του παρακμής. Χρειάζεται ανθρώπους.
Χρειάζεται νέους που θα μπορούν να μείνουν στην Ορεστιάδα, στο Διδυμότειχο, στο Σουφλί, στις Φέρες, στην Αλεξανδρούπολη. Χρειάζεται δουλειές, επιχειρήσεις, κατοικίες, σχολεία, υγεία, υποδομές και ένα σχέδιο που να κάνει έναν νέο άνθρωπο να πιστέψει ότι μπορεί να δημιουργήσει εδώ την οικογένειά του.
Γι’ αυτό και οι συνεχείς επισκέψεις της υπουργού Πολιτισμού στον Έβρο πρέπει να αξιολογούνται όχι από το πόσες φορές ήρθε, αλλά από το τι άλλαξε μετά από κάθε επίσκεψη. Οι αυτοψίες έχουν αξία όταν οδηγούν σε αποφάσεις, χρηματοδοτήσεις και έργα. Ο Έβρος όμως δεν χρειάζεται άλλες φωτογραφίες αυτοψιών. Χρειάζεται μετρήσιμα αποτελέσματα. Το ίδιο ερώτημα αφορά και την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.
Δεν μπορεί κανείς να πει ότι δεν γίνονται έργα ή ότι δεν υπάρχουν χρηματοδοτήσεις. Το ζήτημα είναι διαφορετικό: υπάρχει ένας πραγματικός, ειδικός και μακροπρόθεσμος σχεδιασμός για την αναστροφή της δημογραφικής ερήμωσης του Έβρου ή ακολουθούμε τους κωδικούς των χρηματοδοτήσεων της κεντρικής κυβέρνησης απλά για να πάρουμε χρήματα;
Γιατί άλλο πράγμα είναι να υλοποιούνται έργα και άλλο να υπάρχει αναπτυξιακή στρατηγική. Ένας δρόμος μπορεί να είναι απαραίτητος. Ένα πολιτιστικό έργο μπορεί να είναι χρήσιμο. Μια χρηματοδότηση μπορεί να είναι σημαντική. Αλλά κανένα από αυτά δεν αποτελεί από μόνο του δημογραφική πολιτική.
Δημογραφική πολιτική είναι να δημιουργείς τις συνθήκες ώστε ένας νέος άνθρωπος να μη φύγει:Να μπορεί να βρει δουλειά. Να μπορεί να αγοράσει ή να νοικιάσει σπίτι. Να μπορεί να μεγαλώσει τα παιδιά του. Να ξέρει ότι το σχολείο της περιοχής του θα παραμείνει ανοιχτό. Να έχει πρόσβαση σε γιατρό. Να μπορεί να επιχειρήσει. Να αισθάνεται ότι ο τόπος του έχει μέλλον.
Και μέσα σε αυτή τη συζήτηση υπάρχει και η δήλωση του δημάρχου Αλεξανδρούπολης ότι προτιμά να χτίζονται εκκλησίες παρά τζαμιά. Θα του απαντούσα πολύ απλά: εγώ προτιμώ ανοιχτά σχολεία.
Δεν είναι αντιπαράθεση ανάμεσα στην Εκκλησία και την εκπαίδευση. Δεν είναι αντιπαράθεση ανάμεσα σε εκκλησίες και τζαμιά. Είναι ζήτημα προτεραιοτήτων σε έναν τόπο που χάνει παιδιά. Η υπό ανέγερση εκκλησία Παναγία η Ταξιάρχησα στην Αλεξανδρούπολη έχει ανθρώπους που ελπίζουν και μπορούν να τη στηρίξουν με δωρεές στον μακροσκελέστατο τραπεζικό λογαριασμό που έχει αναρτήσει.
Έχει ελπίζοντες πιστούς, έχει ανθρώπους που θέλουν να συμβάλουν στην κατασκευή της. Το ίδιο και τα τζαμιά ή οι καθολικές εκκλησίες. Ένα σχολείο όμως δεν έχει τραπεζικό λογαριασμό. Έχει παιδιά. Και όταν τα παιδιά λιγοστεύουν, το σχολείο δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να τα ξαναφέρει.
Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα του Έβρου. Δεν είναι αν θα έχουμε περισσότερες εκκλησίες ή περισσότερα μουσεία. Είναι αν θα έχουμε ανθρώπους για να τα χρησιμοποιούν, να τα επισκέπτονται και να ζουν γύρω από αυτά. Γιατί ένας τόπος δεν πεθαίνει όταν κλείνει ένα μουσείο. Πεθαίνει όταν κλείνει το σχολείο του και κανείς δεν ενδιαφέρεται γιατί.
Ο Έβρος χρειάζεται ένα ειδικό σχέδιο δημογραφικής και αναπτυξιακής ανασυγκρότησης. Όχι άλλο ένα γενικό πρόγραμμα που εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλη τη χώρα. Χρειάζεται πολιτικές σχεδιασμένες πάνω στη δική του πραγματικότητα και στους δικούς του αριθμούς. Και κυρίως χρειάζεται έναν στόχο που να μπορεί να μετρηθεί. Όχι πόσα έργα ανακοινώθηκαν. Όχι πόσα χρήματα απορροφήθηκαν. Όχι πόσες φορές επισκέφθηκε την περιοχή ένας υπουργός.
Αλλά πόσοι νέοι έμειναν. Πόσοι επέστρεψαν. Πόσες οικογένειες δημιουργήθηκαν. Πόσα παιδιά γεννήθηκαν. Πόσα σχολεία παρέμειναν ανοιχτά. Γιατί στο τέλος αυτό είναι το πραγματικό ισοζύγιο.
Το 2023 ο Έβρος είχε 796 γεννήσεις και 1.960 θανάτους. Αυτή είναι η πραγματικότητα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. Αν συνεχίσουμε να μετράμε μόνο έργα, μουσεία, επισκέψεις και ανακοινώσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να πετύχουμε κάτι παράδοξο: να έχουμε έναν Έβρο με περισσότερες υποδομές, περισσότερα μουσεία, περισσότερους ναούς και λιγότερους ανθρώπους.
Και αυτό δεν θα είναι ανάπτυξη. Θα είναι απλώς η διαχείριση της ερήμωσης.
