Το κείμενο που ακολουθεί βασίζεται σε μαρτυρία του Οθωμανού αξιωματούχου (…), ο οποίος επισκέφτηκε την Σαμοθράκη πριν από τις μεγάλες γεωπολιτικές ανακατατάξεις στα Βαλκάνια. Πρόκειται για μια περίοδο παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κατά την οποία η κεντρική διοίκηση της Κωνσταντινούπολης αποδυναμωνόταν, οι επαρχίες λειτουργούσαν συχνά με αυτοσχεδιασμό, και οι τοπικοί πληθυσμοί –χριστιανικοί και μουσουλμανικοί– ζούσαν μέσα σε συνθήκες αβεβαιότητας.
Η σημασία της αφήγησης δεν έγκειται μόνο στις πληροφορίες που παραθέτει, αλλά στο βλέμμα του αφηγητή: ενός μορφωμένου κρατικού λειτουργού που, σε αντίθεση με τη συνήθη αδιαφορία της εποχής, (και της εποχής μας…) αντιλαμβάνεται τη Σαμοθράκη ως τόπο με τεράστιο ιστορικό, πολιτισμικό και στρατηγικό βάθος. Η αυτοκριτική του προς το οθωμανικό κράτος, η έμμεση καταγγελία της γραφειοκρατίας και η πικρία για τις χαμένες ευκαιρίες προσδίδουν στο κείμενο ιδιαίτερη αξία, καθώς φωτίζουν την εποχή «εκ των έσω».
Σαμοθράκη (Semadirek) ή Νήσος Σεμεντέρε
Είχα υποσχεθεί προηγουμένως ότι θα δώσω μερικές πληροφορίες σχετικά με τη Σαμοθράκη (Semadirek). Επειδή η κορυφή του βουνού που καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του νησιού, η επονομαζόμενη κορυφή Φεγγάρι (Fingar – Hilâl), έχει ύψος περίπου 1800 μέτρα από τη θάλασσα, το όνομα του νησιού στα γαλλικά Samothrace και στα ελληνικά Σαμοθράκη έχει την έννοια «το ψηλό της Θράκης» (ή «η Σάμος της Θράκης»). Εμείς, υψώνοντας αυτό το ύψος μέχρι τον ουρανό, το ονομάσαμε (…). Εμείς (Οθωμανοί) όμως όπως μας αξίζει δεν γνωρίσαμε μόνο τα μακρινά βιλαέτια μας, όπως η Χετζάζη, η Υεμένη, η Τρίπολη της Δύσης (Λιβύη), αλλά ούτε καν τα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης. Δεν καταλάβαμε ποτέ την αξία της πατρίδας μας, την οποία θέλουν να έρθουν να δουν πολλοί περιηγητές, ακόμη και από τα πιο μακρινά μέρη του κόσμου, για παράδειγμα από την Αμερική, υποβαλλόμενοι σε πολλά έξοδα και ταλαιπωρίες.
Για παράδειγμα, ένας από τους βεζίρηδές μας, που υπηρέτησε για πολλά χρόνια στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων (Nafia Nezareti), παρόλο που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη, δεν είχε δει κανένα από τα Πριγκηπόννησα (Adalar), που είναι σαν γειτονιές της Πόλης (Κωνσταντινούπολη). Επίσης, ένας άλλος αξιωματούχος, που υπηρέτησε πολλά χρόνια ως Υφυπουργός Εσωτερικών και μετά στο Υπουργείο Εσωτερικών, δεν είχε πάει πιο πέρα από το Σκούταρι (Üsküdar) στην πλευρά της Ανατολής και από τον Άγιο Στέφανο (Yeşilköy) στην πλευρά της Ρούμελης. Παρόλο που από τη διάσημη κορυφή το Φεγγάρι (Fingar) της Σαμοθράκης φαίνεται με κιάλια η Κωνσταντινούπολη, σπάνιος κάποιος Κωνσταντινουπολίτης θα δει αυτό το νησί, το οποίο βρίσκεται μπροστά στο Δεδεαγάτς και σε απόσταση περίπου 15 μιλίων. Όχι μόνο για επιστημονική και τεχνική μελέτη και έρευνα, αλλά πιθανότατα δεν έχει σταλεί ούτε ένας υπάλληλος επί αιώνες, έστω για να επιθεωρήσει πώς πηγαίνουν οι κυβερνητικές και λαϊκές υποθέσεις, που διοικούνται από έναν διοικητή. Στον πληθυσμό της κωμόπολης της Σαμοθράκης, που είναι πολύ ταλαιπωρημένος από τους συνεχείς σεισμούς, [δόθηκε εντολή] να φτιαχτούν παράγκες στην παραλία…
[…] Είχα ακούσει με μεγάλη έκπληξη ότι και ένας από τους παλιούς Υποδιοικητές του Δεδεαγάτς, ο (…), που είχε σταλεί παλαιότερα για την προσωρινή εγκατάσταση των σεισμοπαθών, έμεινε στην παραλία του νησιού και δεν πήγε ούτε μία φορά στο μοναδικό χωριό ή κωμόπολη, δηλαδή στο κέντρο της περιοχής. Κι όμως, το νησί που άξιζε να το δει κανείς όχι μόνο εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, για ποικίλους και ελκυστικούς λόγους, ήταν η Σαμοθράκη.
Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες από όσα δεν έχω δει. Αλλά μέχρι την ημερομηνία που γράφτηκε αυτό το άρθρο, δηλαδή το (…), οι πληροφορίες στα γεωγραφικά βιβλία μας, που μπόρεσα να δω, αποτελούνταν από τα εξής:
«Σαμοθράκη (Semadirek) ή Σεμεντέρε (Semendire): είναι ένα νησί σε σχήμα αυγού και διοικείται ως περιφέρεια που υπάγεται στο Βιλαέτι του Αρχιπελάγους ή της Αδριανούπολης· ο πληθυσμός του αποτελείται από (…) χιλιάδες Έλληνες (Ρωμιούς), άνδρες και γυναίκες, και τα κυριότερα προϊόντα του είναι (…)».
Η ιστορία λέει ότι αυτό το νησί, που έχει εμβαδόν περίπου 300 τετραγωνικά χιλιόμετρα και προσαρτήθηκε στην οθωμανική κυριαρχία την εποχή του (…), βρισκόταν περίπου (…) χρόνια πριν από τη γέννηση του Ιησού σε κατάσταση μιας πόλης μοναδικής στον κόσμο, με κάθε είδους λαμπρά ιδρύματα, και ότι αυτή η ευημερία και η μεγαλοπρέπεια άρχισε να ερημώνει και να αφανίζεται τον τέταρτο αιώνα μ.Χ.
Σύμφωνα με τις αφηγήσεις των παλιών Ελλήνων και Ρωμαίων ιστορικών, αυτό το νησί απέκτησε φήμη κυρίως με το όνομα Mysteres de Cabires (Καβείρια Μυστήρια), μια αίρεση ή τρόπο λατρείας που εμφανίστηκε εκεί… βρήκε [φήμη]. Επειδή αυτό το δόγμα (αίρεση) είναι γνωστό μόνο σε όσους ανήκουν σε αυτό και κρυφό σε όσους δεν ανήκουν, η πραγματική του φύση είναι άγνωστη.
Κατά τη διάρκεια των 78 αιώνων που γνωρίζει πλήρως η ιστορία, οι μεγαλύτεροι ηγεμόνες, ποιητές, φιλόσοφοι και πλούσιοι του κόσμου επισκέφτηκαν τη Σαμοθράκη και θεώρησαν θέμα τιμής για τους εαυτούς τους να γίνουν μέλη αυτού του μυστικού δόγματος. Πολλοί από τους μεγάλους και διάσημους άνδρες της εποχής, ηγεμόνες που ηττήθηκαν σε μάχες ή αναγκάστηκαν να διαφύγουν από την πατρίδα τους για οποιονδήποτε λόγο, μπόρεσαν να σώσουν τη ζωή τους καταφεύγοντας στη Σαμοθράκη. Ο Βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος ήρθε στη Σαμοθράκη στα νιάτα του, συναντήθηκε εκεί με την Ολυμπιάδα και, αφού την ερωτεύτηκε, την παντρεύτηκε. Ο Μέγας Αλέξανδρος (Büyük Aleksandr), καρπός αυτού του γάμου, συνελήφθη στην κοιλιά της μάνας του σε αυτό το νησί.
Μάλιστα, φημολογείται ότι ο θεός της κόλασης της ελληνικής μυθολογίας, ο Βουλκάν (Vulcan/Ήφαιστος – εδώ κάνει λάθος ο συγγραφέας, εννοεί τον Ποσειδώνα), παρακολούθησε τους πολέμους της Τροίας από την προαναφερθείσα κορυφή Φινγκάρ (Φεγγάρι). Συνεπώς, η τοποθεσία των πολέμων της Τροίας είναι ορατή από την εν λόγω κορυφή.
Επειδή όσοι έρχονταν παλιά στη Σαμοθράκη και ανήκαν στο μυστικό δόγμα ή όσοι έσωζαν τη ζωή τους με άσυλο, έχτιζαν εκεί από ευγνωμοσύνη έναν ναό, ένα άγαλμα, έναν κίονα και άλλα μνημεία, η Σαμοθράκη είχε μετατραπεί σε σύλλογο (συλλογή) έργων καλών τεχνών. Τώρα, ανάμεσα στην κωμόπολη που ονομάζεται Παλαιόπολη – Εσκισεχίρ (αυτό το όνομα δόθηκε αφού η πόλη καταστράφηκε) και τους ναούς, ένας τοίχος πάχους 4 μέτρων, φτιαγμένος με ογκώδεις πέτρες, εκτεινόταν από την παραλία προς την κορυφή του βουνού για περίπου 600 μέτρα. Εκτός από δύο πύργους που χτίστηκαν τη βυζαντινή εποχή προς την πλευρά αυτής της παλιάς πόλης, δεν υπάρχει τίποτα που να υποδεικνύει ότι εκεί ήταν κάποτε μια ευημερούσα πόλη.
Και ο διάσημος Διογένης επισκέφτηκε τη Σαμοθράκη. Ένας Έλληνας ιστορικός, αναφερόμενος σε αυτή την επίσκεψη, μεταφέρει ένα ωραίο λόγο του Διογένη, ο οποίος διακωμωδούσε τα πάντα, σχετικά με τους ναούς της Σαμοθράκης. Όταν ο Διογένης, μένοντας έκπληκτος από τη μεγαλοπρέπεια των τεράστιων ναών κτλ. και από τα χρυσά και ασημένια στολίδια που είδε στη Σαμοθράκη, ρώτησε πού βρήκαν οι ναοί τέτοιο μεγάλο πλούτο και περιουσία, ο συνομιλητής του τού έδωσε την απάντηση: «Αυτός ο πλούτος και η περιουσία έχουν ληφθεί από ηγεμόνες που νίκησαν σε μάχες και από πλούσιους που σώθηκαν από πνιγμό στις θάλασσες με τη βοήθεια και την προστασία του μεγάλου θεού εδώ». Τότε ο Διογένης είπε: «Αν αυτός ο μέγιστος θεός έπαιρνε [αναθήματα] από εκείνους που δεν νίκησαν στις μάχες και δεν σώθηκαν από πνιγμό στις θάλασσες, παρά τη βοήθεια και την προστασία του, οι ναοί θα ήταν πολύ πιο πλούσιοι».
Στις ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν τα έτη (…) και (…) από μια επιτροπή υπό την προεδρία του (…), ενός από τους μελετητές αρχαίων έργων, αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια πολλών ναών κτλ., καθώς και πολλά αγάλματα που είχαν φτιαχτεί με το όνομα Νίκη (Nik yani zafer), τα οποία στάλθηκαν στο μουσείο της Βιέννης. Είδα στο σπίτι του (…) εκεί, τα τρία μεγάλα βιβλία που εξέδωσε στα γερμανικά αυτή η επιτροπή σχετικά με το νησί της Σαμοθράκης. Οι εικόνες που περιέχουν πάνω από χίλια σχέδια και απεικονίζουν τις αρχικές μορφές των ναών και των άλλων μνημείων, με βάση τα θεμέλια, τις καμάρες, τις πόρτες, τα παράθυρα και τους κίονες που αποκαλύφθηκαν, είναι πολύ όμορφες.
Επειδή οι εικόνες των αγαλμάτων της Νίκης στη Σαμοθράκη είχαν αποτυπωθεί πάνω σε μεταλλικά νομίσματα που κόπηκαν στο νησί εκείνη την εποχή, κάποια από αυτά τα αγάλματα ήταν ήδη γνωστά, καθώς φαίνονταν πάνω στα ασημένια νομίσματα που βρέθηκαν στο νησί. Όμως, το πιο τέλειο έργο του διάσημου γλύπτη Φειδία (Fidyas), το μοναδικό άγαλμα που φτιάχτηκε για τη νίκη στη μάχη της Σαλαμίνας, δεν ήταν ανάμεσα στα αγάλματα που βρήκε ο (…) και έστειλε στο μουσείο της Βιέννης.
Αυτό το πολύτιμο άγαλμα, ο Γάλλος πρόξενος στην Αδριανούπολη και λάτρης των αρχαίων έργων (…), πηγαίνοντας στη Σαμοθράκη το (…), [έψαξε] ανάμεσα στα ερείπια των ναών και τα μάρμαρα… περιπλανώμενος ανάμεσα στα σπασμένα μάρμαρα, την προσοχή του τραβάει ένα μάρμαρο που έπεσε στο μάτι του. Μαζί με τον (…) που είχε δίπλα του και έναν Έλληνα (Rum) από τη Σαμοθράκη, αποκαλύπτουν αυτό το άγαλμα (statü), που είχε μείνει κάτω από ένα λεπτό στρώμα χώματος. Αυτό το άγαλμα, που στην απεικόνισή του στα νομίσματα της Σαμοθράκης έχει φτερά, βρέθηκε με τα φτερά και το κεφάλι κομμένα.
Ο (…) επιστρέφει αμέσως στην κωμόπολη της Σαμοθράκης και, προσποιούμενος ότι αρρώστησε, στέλνει με τον (…) στο Δεδεαγάτς μια επιστολή που έγραψε στον Πρέσβη της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη, με τη δικαιολογία να του φέρουν φάρμακα. Λίγες μέρες αργότερα έρχεται ένα γαλλικό πολεμικό πλοίο και μεταφέρει το άγαλμα στη Γαλλία. Για αυτή την κλοπή, ο γέρος πρόξενος ανταμείφθηκε με τον βαθμό του πρέσβη κατά τη συνταξιοδότησή του και με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής (Légion d’honneur).
Αφού πέρασε λίγος καιρός, ο Γάλλος Πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη παίρνει άδεια από τον Αβδούλ Χαμίτ Β΄ για επιφανειακή έρευνα μόνο, για να βρεθούν το κεφάλι και τα φτερά αυτού του αγάλματος. Έρχεται πάλι ένα πολεμικό πλοίο και, με περίπου διακόσιους στρατιώτες και εργάτες, φέρνοντας τα πάνω κάτω στον μεγάλο χώρο όπου βρίσκονταν οι ναοί, αν και δεν βρίσκουν το κεφάλι, βρίσκουν τα δύο φτερά, κομμένα από τη βάση τους. Όμως, μη αρκούμενοι σε αυτό, κόβοντας τα εικονογραφημένα και διακοσμημένα τμήματα από τις μεγάλες μαρμάρινες επιφάνειες ή κίονες που είχαν πάνω τους ανθρώπους, ζώα, λουλούδια και οποιοδήποτε σχέδιο, μετατρέπουν αυτόν τον μεγάλο χώρο σε μια πεδιάδα που μοιάζει σαν να έχει χιονίσει από τα θραύσματα μαρμάρου. Βλέποντας αυτό το πολύ φρικτό θέαμα, ζωντάνεψε κυριολεκτικά μπροστά στα μάτια μου το όνομα που έδωσε ο (…) σε ένα έργο του: (Tahribi harabat – Καταστροφή των ερειπίων).
Όταν ο Τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος Γ΄ επισκέφτηκε το μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι και είδε το άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης στο πλατύσκαλο της σκάλας, όπως είπε, αυτό το μουσείο μπορεί να είναι περήφανο για την υπεροχή του έναντι όλων των μουσείων του κόσμου, με την τιμή να κατέχει δύο αγάλματα περισσότερο από όλα τα άλλα υπέροχα έργα που περιέχει, εκ των οποίων το ένα είναι το ακέφαλο άγαλμα της νίκης που κλάπηκε από τη Σαμοθράκη και το άλλο [η Αφροδίτη] της Μήλου (Milo adası), [που ανήκε στην] Οθωμανική Αυτοκρατορία… είναι το διάσημο άγαλμα της Αφροδίτης (Venüs) με τα σπασμένα χέρια, που πήραν με τη βία, με νομικό όρο «άρπαξαν» (gasp ettikleri), από το εν λόγω νησί (Μήλο), σε μια εποχή που θεωρούνταν κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Σαμοθράκη δεν ικανοποιεί μόνο τους λάτρεις των αρχαίων έργων, αλλά και τους ποιητές και ζωγράφους με τα πολλά όμορφα τοπία της, τους κυνηγούς με την αφθονία των μεγάλων και μικρών θηραμάτων της (εκτός από τα αρπακτικά), τους υγιεινιστές (santighastaları – πιθανότατα santé = υγεία + hastaları = λάτρεις/ασθενείς, ίσως τυπογραφικό λάθος) με την καθαρότητα του αέρα της και τους πάσχοντες με τα ζεστά μεταλλικά νερά της στους 35 και 40 βαθμούς. Είχα στείλει για ανάλυση στην Κωνσταντινούπολη αυτά τα μεταλλικά νερά, μαζί με τα νερά των λουτρών των Φερών (Fere) του Δεδεαγάτς. Είχε διαπιστωθεί ότι και τα δύο αποτελούνται από τα ίδια συστατικά, δηλαδή είναι ισοδύναμα με τα διάσημα νερά του Κάρλσμπαντ (Karlsbad – Karlovy Vary), με τη μόνη διαφορά να είναι οι βαθμοί θερμοκρασίας τους. Αν ιδρύονταν εκεί τακτικά ξενοδοχεία και κέντρα διασκέδασης, θα γινόταν αναμφίβολα ανταγωνιστής των πιο διάσημων λουτροπόλεων, δηλαδή των πόλεων με μεταλλικά νερά, της Ευρώπης. Διότι δεν υπάρχει λουτρόπολη που να έχει συγκεντρώσει τα φυσικά προτερήματα της Σαμοθράκης με τόση τελειότητα. Ειδικά για σανατόριο, σπάνια βρίσκεται καταλληλότερο μέρος από αυτό το νησί.
Ο (…) από τους κατοίκους της Σαμοθράκης, αφού σπούδασε ιατρική στη Γαλλία, επέστρεψε εκεί και, επειδή δεν πήγε πουθενά αλλού (δεν διορίστηκε αλλού), είχε φτιάξει μεγάλους πίνακες από τις επαγγελματικές κάρτες (kartvizit) περίπου 400 διάσημων ανδρών, που ήρθαν στη Σαμοθράκη μέσα σε μόλις 30 χρόνια και, με την καθοδήγησή του, περιηγήθηκαν στο νησί και επισκέφτηκαν τα απομεινάρια των ερειπίων. Ανάμεσά τους υπήρχε και η κάρτα του διάσημου χαρτογράφου (…). Για να τοποθετήσει την κάρτα με την επιγραφή (…), που του έδωσα για να μπει κάτω από έναν από αυτούς τους πίνακες, ο (…) χρησιμοποίησε μια καρφίτσα, η οποία με έκανε να νιώσω λυπημένος και θλιμμένος, με μια πικρή αίσθηση σαν να καρφωνόταν στη συνείδησή μου.
Εκτός από κάθε είδους πολύτιμα μέταλλα στη Σαμοθράκη, επειδή έγινε αντιληπτό από τα ίχνη που φαίνονταν στην επιφάνεια της θάλασσας σε καιρούς νηνεμίας (γαλήνης) και από τις οσμές που γίνονταν αισθητές, ότι υπάρχει πηγή πετρελαίου πολύ κοντά στην ακτή και κάτω από τη θάλασσα, και επειδή αυτές οι πληροφορίες διαδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, μετά από αιτήσεις τους, δόθηκε άδεια έρευνας στον (…..).
Προσπάθησα πολύ να τραβήξω την προσοχή της Κωνσταντινούπολης σε αυτό το νησί, που έχει συγκεντρώσει κάθε είδους αιτίες και πηγές πλούτου, ώστε να εξασφαλίσει μεγάλα οφέλη στη χώρα όπου ανήκει, υπό τον όρο να γνωρίζει και να βρίσκει κανείς τον τρόπο εκμετάλλευσης· αλλά, όπως πολλά άλλα παραδείγματα, κι αυτή η προσπάθεια πήγε χαμένη. Σε άλλες χώρες, η κατάλληλη προσπάθεια δεν μένει για πάντα άκαρπη όπως σε εμάς, αργά ή γρήγορα φέρνει αποτέλεσμα. Οι επιτυχίες των υπαλλήλων εκείνων των καιρών, όσο χρήσιμες κι αν ήταν, εξαρτώνταν κυρίως από την τύχη και, μερικές φορές, από το κέφι των ανωτέρων που ήταν τόσο αναίσθητοι όσο και η τύχη.
Η Σαμοθράκη είναι διάσημη από πολύ παλιά για τα πολύ έξυπνα και σωματικά αναλογικά (…) και για τα κατσίκια της με το νόστιμο κρέας. Επειδή στο νησί δεν υπάρχουν λύκοι και άλλα αρπακτικά ζώα, τα κατσίκια είναι ημι-άγρια, καθώς ζουν πάντα στην ύπαιθρο. Επειδή ο βοσκός δεν μπορεί να πιάσει εύκολα όποιο μεγάλο ζώο θέλει, ρίχνει [πέτρα] σε όποιο θέλει να πιάσει. Τα εκπαιδευμένα σκυλιά τα κυνηγούν και τα πιάνουν.
Στην παραλία όπου βρισκόταν η αρχαία πόλη (Παλαιόπολη) υπήρχαν τεράστια πλατάνια, που είχαν περάσει πολλούς αιώνες. Σχεδόν όλα αυτά τα πλατάνια ήταν απίστευτα μεγάλα. Επειδή οι κορμοί τους είχαν σκαφτεί τελείως και το εσωτερικό τους είχε ανοίξει, ένα από αυτά χρησιμοποιήθηκε ως μαγειρείο (aş evi), ένα άλλο διατέθηκε στους υπηρέτες, δηλαδή έγινε καφενείο, και στο μεγαλύτερο από όλα, εμείς, 7 άτομα, φάγαμε άνετα.
Σε αυτή την ξεχασμένη περιοχή, δεν είχαν καταγραφεί τα ληξιαρχικά γεγονότα (γεννήσεις/θάνατοι) εδώ και χρόνια, τα έσοδα πολλών βακουφικών κτημάτων παρέμεναν άγνωστα, δεν είχε γίνει δρόμος που να επιτρέπει την ακίνδυνη μετάβαση από το λιμάνι στο κέντρο της περιοχής (Χώρα), τα τεράστια δάση που καταστρέφονταν σκληρά εδώ και αιώνες δεν προστατεύονταν καθόλου και ούτε το εμβόλιο της ευλογιάς (telkih-i cederi) δεν είχε πάει ποτέ εκεί.
Εγώ πήγα σε αυτό το παραμελημένο νησί σαν να επρόκειτο να οργανώσω ξανά την κυβέρνηση και τη διοίκηση σε έναν άγνωστο τόπο που μόλις κατακτήθηκε. Δηλαδή, πήρα μαζί μου υπαλλήλους ληξιαρχείου, βακουφίων, κτηματολογίου (defter-i hakani), δασοφυλακής, έναν μηχανικό πεδίου με πολλά εργαλεία και εξοπλισμό και ακόμη και έναν εμβολιαστή με σωληνάρια εμβολίου ευλογιάς.
Αφού κάποιοι από αυτούς τους υπαλλήλους αφέθηκαν εκεί, για περισσότερο ή λιγότερο μεγάλο χρονικό διάστημα, και έβαλαν όσο το δυνατόν σε τάξη τις υποθέσεις που τους αφορούσαν, και αφού ξεκίνησαν τα έργα στους επικίνδυνους δρόμους με τη μέθοδο της υποχρεωτικής εργασίας (αγγαρεία/mükellef işçi), ο λαός εργάστηκε με μεγάλη ευχαρίστηση για την κατασκευή των δρόμων του, όχι μόνο την ημέρα αλλά και τη νύχτα μέχρι αργά, με το φως του φεγγαριού, ενώ εμβολιάστηκαν περίπου 700 άτομα, όσο δηλαδή έφταναν τα σωληνάρια που πήγαμε.
Με σκοπό να ζωντανέψω λίγο το Δεδεαγάτς και να το ωφελήσω, διοργανώνοντας κάθε χρόνο τον Μάιο και τον Αύγουστο εκδρομικά τρένα με φθηνό εισιτήριο από τις περιοχές της Θεσσαλονίκης και της Αδριανούπολης, και επειδή υπήρξε πολύ μεγαλύτερη ζήτηση από ό,τι ελπίζαμε, αφού είδα τη Σαμοθράκη, κατάφερα να πείσω τον πράκτορα των ατμόπλοιων της (…) να βρει κατάλληλο να διοργανώσει μια εκδρομή στη Σαμοθράκη διάρκειας μιας εβδομάδας, πάλι με φθηνό εισιτήριο, για όσους επιθυμούσαν από τα βιλαέτια της Κωνσταντινούπολης, της Αδριανούπολης, της Θεσσαλονίκης κτλ.
Η Κωνσταντινούπολη (Κεντρική Διοίκηση), σκεπτόμενη την πιθανότητα ότι ανάμεσα σε αυτούς που θα επιβιβάζονταν σε αυτό το πλοίο από το Δεδεαγάτς θα υπήρχαν και άτομα που θα δραπέτευαν στην Ευρώπη, εμπόδισε αυτή την πρωτοβουλία. Όσοι θα συνόδευαν αυτή την εκδρομή θα διανυκτέρευαν στο Κέντρο της Περιοχής (Χώρα) ή σε σκηνές και όσοι επιθυμούσαν στο πλοίο. Αν και αυτή η σκέψη δεν ακυρώθηκε, πολλά τέτοια…
Αν οι Οθωμανοί έβλεπαν αυτό το νησί και τις πηγές πλούτου εκεί, αναμφίβολα θα δημιουργούνταν πολλές προσπάθειες εκμετάλλευσης. Αν και η βάση των μέτρων υγιεινής για μια πόλη είναι να ξεκινάει κανείς με τους υπονόμους, το πιο παραμελημένο πράγμα είναι αυτό το σημαντικό ζήτημα. Επειδή ο υπόνομος μένει κάτω από τη γη και κανείς δεν θα τον βλέπει, τόσο η διοίκηση όσο και οι δημοτικοί υπάλληλοι δεν δίνουν σημασία σε αυτή τη δουλειά.
Ένα από τα πράγματα που ξεκίνησα στο Δεδεαγάτς, προτιμώντας το από όλα τα άλλα, ήταν ένας γενικός [κεντρικός] υπόνομος. Κατά τη διάρκεια της εκσκαφής του, σε βάθος περίπου δύο μέτρων, εμφανίστηκαν πέντε πιθάρια κρασιού και ελαιόλαδου, τόσο φαρδιά που θα μπορούσε να καθίσει άνετα μέσα τους σταυροπόδι ένας αρκετά σωματώδης, χοντρός άνδρας, καθώς και μια μαρμάρινη πλάκα με την επιγραφή στα αρχαία ελληνικά: «…».
Επειδή έγινε αντιληπτό ότι ο Γάλλος πρόξενος που έκλεψε το άγαλμα της Νίκης από τη Σαμοθράκη επιχείρησε να βάλει να κλέψουν και μια πέτρα με ανάγλυφη παράσταση, που βρισκόταν σε αρκετά ψηλό σημείο του κάστρου της Αίνου (Enez/İnoz), και παρόλο που είχε ξεκολλήσει εν μέρει, εμποδίστηκε κάπως αφού έγινε αντιληπτό από την κυβέρνηση, έβαλα να ξεκολλήσουν κι εκείνη την εικονογραφημένη πέτρα, η οποία είχε χρησιμοποιηθεί σαν μια συνηθισμένη πέτρα σε αυτό το κάστρο, που χτίστηκε με τα ερείπια παλαιότερων κτιρίων, και την έστειλα μαζί με την οροθετική πέτρα [της Σαμοθράκης] στο μουσείο [της Κωνσταντινούπολης].
Κατά την επιστροφή μου ….
Ψηφιακό αρχείο Γρηγόρη Γ. Χρυσοστόμου
